Lam Sơn Thực Lục với mình có thể gọi nôm na là một cuốn hồi ký hay một cuốn tự truyện của vua Lê Thái Tổ Lê Lợi về những năm tháng gian khổ tại núi Lam Sơn.
Cuốn sách được Nguyễn Trãi biên soạn và được đích thân vua Lê Lợi viết lời đề tựa, ghi chép lại những sự kiện có thật (nên mới gọi là thực lục) diễn ra suốt những năm tháng trường kỳ kháng chiến chống quân Minh xâm lược đầy gian khổ, hy sinh và mất mát để giành lại độc lập, tự chủ cho nước Đại Việt, giành lại tiếng nói, bản sắc văn hóa cho người Việt.
Tại sao nên đọc Lam Sơn Thực Lục?
Thời kỳ phong kiến Việt Nam có rất nhiều vị anh hùng xuất hiện dẫn dắt người Việt chiến đấu chống lại các thế lực xâm lược từ phương Bắc. Tất cả đều xứng đáng được lưu danh sử sách, xứng đáng được người đời sau trân trọng và biết ơn.
Với riêng cá nhân mình, có 3 nhân vật lịch sử mà chiến tích của họ chói lói hơn cả xuyên suốt chiều dài lịch sử phong kiến nước ta, tính từ sau triều đại Âu Lạc của vua An Dương Vương.
Thứ nhất là ngài Ngô Quyền – vị anh hùng đã làm nên một trận đại thủy chiến trên sông Bạch Đằng với thế trận cọc ngầm huyền thoại, đánh bại quân Nam Hán, chính thức chấm dứt 1000 năm Bắc thuộc dài đằng đẵng, giành lại quyền tự chủ nước Việt cho người Việt. Trên thế giới chỉ có 2 dân tộc vẫn còn tồn tại sau 1000 năm mất nước: người Do Thái và người Việt chúng ta. Công lao của ngài Ngô Quyền sẽ được khắc ghi muốn đời.
Thứ hai là ngài Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Trong thời đại của ngài, vó ngựa Mông Cổ đã càn quét khắp thế giới, trở thành đạo quân hùng mạnh nhất từng xuất hiện trong lịch sử nhân loại. Rất nhiều quốc gia trải dài khắp lục địa Á-Âu đã bị tắm máu, xóa sổ hoàn toàn bởi các cuộc chinh phạt của kỵ binh Mông Cổ.
Thật may mắn cho nước Việt Nam khi đó khi có hàng loạt anh tài kiệt xuất cùng xuất hiện dười thời nhà Trần. Nổi bật trong số đó là ngài Trần Hưng Đạo – người lãnh đạo quân dân Đại Việt, làm nên chiến tích vô tiền khoáng hậu 3 lần đánh bại giặc Mông Thát, làm nên một hào khí Đông A vang vọng ngàn năm.
Và thứ ba chính là ngài Chúa Động Lam Sơn, Bình Định Vương, Lê Thái Tổ Lê Lợi, nhân vật chính trong cuốn Lam Sơn Thực Lục. Vị anh hùng đã đứng ra cứu đất nước thoát khỏi cuộc diệt chủng, đồng hóa khủng khiếp nhất của giặc Minh thực hiện đối với nước ta.
Mình từng thắc mắc tại sao nhà Hậu Lê do ngài Lê Lợi lập ra là triều đại dài nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam? Kể cả trong giai đoạn Lê Trung Hưng, khi thực quyền rơi vào tay các Chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, và Đàng Trong xuất hiện chính quyền của các Chúa Nguyễn. Và dù cả chính quyền Chúa Trịnh, Chúa Nguyễn đều hùng mạnh cả về kinh tế lẫn quân sự, họ vẫn coi mình là thẩn tử của vua Lê.
Tìm hiểu lịch sử, mình phần nào có được câu trả lời!
Hầu hết chúng ta đều biết về bài Bình Ngô Đại Cáo của Nguyễn Trãi – một bản tuyên ngôn độc lập trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Trong tác phẩm, ông Nguyễn Trãi đã dùng lời lẽ đanh thép để phơi bày, tố cáo những tội ác mà giặc Minh đã gây ra đôi với đất nước ta. Những tội ác vượt xa mọi trí tưởng tượng, tồi tệ hơn mọi cơn ác mộng tồi tệ nhất.
Xin được trích một đoạn kể tội của giặc Minh trong Bình Ngô Đại Cáo như sau:
Bại nhân nghĩa nát cả đất trời.
Nặng thuế khoá sạch không đầm núi.
Người bị ép xuống biển dòng lưng mò ngọc, ngán thay cá mập thuồng luồng.
Kẻ bị đem vào núi đãi cát tìm vàng, khốn nỗi rừng sâu nước độc.
Vét sản vật, bắt dò chim trả, chốn chốn lưới chăng.
Nhiễu nhân dân, bắt bẫy hươu đen, nơi nơi cạm đặt.
Tàn hại cả giống côn trùng cây cỏ,
Nheo nhóc thay kẻ goá bụa khốn cùng.
Thằng há miệng, đứa nhe răng, máu mỡ bấy no nê chưa chán,
Nay xây nhà, mai đắp đất, chân tay nào phục dịch cho vừa?
Nặng nề những nổi phu phen
Tan tác cả nghề canh cửi.
Độc ác thay, trúc Nam Sơn không ghi hết tội,
Dơ bẩn thay, nước Đông Hải không rửa sạch mùi!
Lẽ nào trời đất dung tha? Ai bảo thần dân chịu được?
Tất cả đều là tả thực, không hề có một chút cường điệu, ví von hay bất kỳ hình thư tu từ hoa mỹ nào!
Những tội ác mà giặc Minh gây ra trong 20 năm đô hộ với nước ta, nếu dùng theo thuật ngữ hiện đại, thì đó là những tội ác chống lại loài người. Giống như cuộc diệt chủng Khmer Đỏ hay cuộc diệt chủng người Do Thái dưới thời Đức Quốc Xã trong Thế chiến 2 vậy.
Sau thất bại của Hồ Quý Ly, giặc Minh chiếm được nước ta. Chúng đã thực hiện một kế hoạch diệt chủng, phá hủy văn hóa có hệ thống trên quy mô lớn.
Tất cả các công trình kiến trúc, văn bia, bảo vật, sách vở lưu giữ trí tuệ và lịch sử của người Việt đều bị đập phá, đốt sạch. Nhân tài cả nước đều bị bắt đưa sang Trung Quốc làm nô dịch. Cái tên Đại Việt suýt bị xóa sổ hoàn toàn trên bản đồ thế giới. Danh tính, tiếng nói, bản sắc văn hóa của dân tộc suýt bị sáp nhập thành một sắc dân thiểu số sống trên lãnh thổ Trung Quốc.
Trong lúc đất nước chìm trong đêm trường tăm tối ấy, thật may vì ngài Lê Lợi đã xuất hiện. Để tất cả những kịch bản tồi tệ nêu trên chỉ là “suýt”.
Xin được đề cập đến một câu chuyện hơi ngoài lề. Mình từng đọc thông tin như thế này trong một phim tài liệu chính thống. Năm 1946, ngân hàng tại Đông Dương từng dùng 30 tỷ Franc Pháp (khoảng 252.000.000 USD theo thời giá khi đó) đề mua chuộc Bác Hồ với điều kiện Bác từ bỏ những hoạt động đấu tranh giành độc lập cho Việt Nam. Nếu chấp nhận, Bác sẽ trở thành một trong những người giàu nhất thế giới khi đó. Nhưng Bác đã từ chối để có được đất nước Việt Nam hòa bình, ổn định và phát triển hôm nay.
Trường hợp của ngài Lê Lợi cũng có nét tương tự với Bác Hồ.
Theo ghi chép trong Lam Sơn Thực Lục, ngài Lê Lợi xuất thân trong một gia đình hào phú nhiều đời tại vùng Lam Sơn. Vốn dĩ cuộc sống của ngài chẳng lo chuyện cơm áo gạo tiền, chẳng chịu cảnh túng quẫn lại biết đối đại người hiền nên có uy tín rất lớn trong vùng. Cũng vì có địa vị cao trong xã hội lúc bấy giờ mà chính quyền đô hộ của nhà Minh rất để mắt đến ngài. Chúng cho ngài nhiều quyền lợi với ý đồ lợi dụng uy tín của ngài để tiện cai trị người Việt.
Nếu chọn an phận làm một hào phú vùng Lam Sơn, ngài sẽ được sống một cuộc đời an nhàn, giàu sang cả đời. Sẽ chẳng có ai chê trách ngài vì đó là lựa chọn khả dĩ nhất trong bối cảnh quân giặc dùng bạo lực thẳng tay đàn áp, tận diệt những mầm mống khởi nghĩa.
Nhưng ngay từ sớm, ngài đã nuôi chí khởi nghĩa, âm thầm chiêu tập tráng sĩ, kết giao người tài, nghiền ngẫm binh pháp. Khi thời cơ tới, ngài bỏ hết sản nghiệp để vào núi Lam Sơn dựng cờ khởi nghĩa, sống những ngày tháng cơ hàn, thiếu thốn, nằm gai nếm mật, đối diện hiểm nguy thường trực, chỉ với một mục tiêu: đánh đuổi giặc Minh, giành lại độc lập cho dân tộc.
Công lao của ngài Lê Lợi với đất nước là không thể bàn. Mình trộm nghĩ, tuy ở hai thời đại khác nhau, bối cảnh lịch sử khác nhau, song công lao của ngài Lê Lợi cũng giống như công lao của Bác Hồ vậy.
Cả hai con người ấy đều không màng lợi danh, hạnh phúc riêng của bản thân. Họ nguyện một lòng quyết tâm giành lại độc lập cho dân tộc, giành lại tính chính danh, tiếng nói, phong tục, văn hóa của dân tộc Việt, trước những đế quốc hùng mạnh và tàn bạo bậc nhất thế giới ở những thời đại của họ.
Nếu như các thế hệ người Việt Nam hiện đại đều biết ơn công lao cứu nước của Bác Hồ. Thì cũng dễ hiểu khi người dân Đại Việt thế kỷ 15 biết ơn công lao của ngài Lê Lợi đối với đất nước.
Cùng bởi thế mà, trong thời kỳ Lê Trung Hưng, đất nước chịu hàng trăm năm rối ren với các cuộc nội chiến liên miên giữa chính quyền Lê-Trịnh và Mạc, rồi tiếp đó là Trịnh-Nguyễn phân tranh, thì ngôi báu vẫn thuộc về họ Lê. Dẫu thực quyền mất đi nhưng cũng chẳng có thể lực nào dám lật đổ họ Lê.
Minh chứng cho điều này là giai thoại Trịnh Kiểm gặp Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhờ “tư vấn” xem có nên soán ngôi vua Lê để lập triều đại mới hay không. Trạng Trình đã phán rằng “Giữ chùa thờ Phật thì ăn oản”, tức muốn duy trì quyền lực lâu dài thì chớ dại mà làm ra việc soán ngôi mà phải thờ vua Lê.
Mình tin đó là nhờ công đức sâu dày mà ngài Lê Lợi đã để lại cho con cháu của ngài.
Qua những ý nêu trên, có thể thấy rằng nhà Hậu Lê do ngài Lê Lợi sáng lập có ý nghĩa to lớn nhường nào trong tâm thức tập thể của các thế hệ người Việt thời điểm đó.
Cuốn Lam Sơn Thực Lục, với những câu chuyện người thật việc thật, do văn thần Nguyễn Trãi biên soạn và được chính Lê Lợi “kiểm duyệt”, sẽ giúp người đọc hiểu hơn về những khó khăn, gian khổ mà ngài Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn đã trải qua trong cuộc kháng chiến chống quân Minh.
Lam Sơn Thực Lục không hẳn là một cuốn sách sử
Mục đích của ngài Lê Lợi khi cho biên soạn cuốn Lam Sơn Thực Lục giống như một bộ giáo huấn truyền đời cho con cháu của ngài.
Ngay từ lời đề tựa do chính ngài Lê Lợi viết cũng đã thể hiện điều đó.
Ngài muốn răn dạy con cháu họ Lê biết những khó khăn, gian khổ mà ngài đã trải qua để giành lại độc lập cho dân tộc, và lập nên ngôi báu cho dòng họ Lê. Ngài mong muốn con cháu của ngài đọc Lam Sơn Thực Lục để hiểu rằng có được triều đại này không phải chuyện dễ dàng, con cháu được nối ngôi phải chuyên tâm học tập, giữ gìn phẩm cách mới khéo cai trị đất nước, tạo phúc cho nhân dân.
Mình trộm nghĩ cuốn sách này cũng giống như những lời dạy mà ông bà tổ tiên truyền lại nhằm dạy bảo con cháu trong dòng họ đạo làm người. Giống như bố mẹ mình hãy nói ông bà xưa dạy như thế này, thế kia vậy thôi. Chỉ khác là, dòng họ của con người được đề cập trong Lam Sơn Thực Lục là dòng họ đế vương.
Tạm kết
Lam Sơn Thực Lục giống như một cuốn tự truyện của Lê Thái Tổ Lê Lợi, kể về những năm tháng chiến đấu đánh đuổi quân Minh (giặc Ngô).
Cuốn sách có dung lượng không quá lớn nhưng lại chứa đựng những thông tin đáng giá cho những người yêu và muốn tìm hiểu về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Bởi sách được viết bởi Nguyễn Trãi, người đã trực tiếp tham gia nghĩa quân Lam Sơn, viết về những chuyện thật về nghĩa quân Lam Sơn.
Bạn có thể đặt mua sách Lam Sơn Thực Lục qua liên kết dưới đây:
Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài viết rất dài này!
TP.HCM, 23/05/2026
Xin chào, mình là Thắng Vũ – người chấp bút cho những bài blog bạn đang đọc. Cảm ơn bạn đã đọc “Nhật ký” của mình dù ngoài kia có hàng tỉ blog thú vị khác. Mình sẽ rất vui nếu bạn thích những dòng nhật ký này đấy!